Η ανθρώπινη μνήμη και οι ψευδομνήμες

Δημήτρης Αγοραστός 

Πόσο σημαντική νομίζετε ότι μας είναι η μνήμη; Για να απαντήσουμε σε αυτό το ερώτημα, αρκεί να σκεφτούμε έναν άνθρωπο με παντελή έλλειψη μνήμης. Δεν ξέρει τίποτα για το παρελθόν του και τα πρόσωπα που τον πλαισιώνουν, δεν ξέρει πως να κάνει απλά πράγματα όπως να δέσει τα κορδόνια του ή να κρατήσει με ακρίβεια τα μαχαιροπίρουνα, κάνει τα ίδια λάθη συνέχεια, δεν ξέρει πως να πάει σπίτι του, ακόμη και αν τον αφήσετε ένα τετράγωνο από εκεί που μένει κτλ.

Υπάρχουν πάρα πολλά ιστορικά παραδείγματα για τις συνέπειες που έχει η έλλειψη κάποιας συγκεκριμένης μνημονικής ικανότητας. Άνθρωποι που υπέφεραν από τέτοιες διαταραχές, είτε λόγω κάποιου τραυματισμού, είτε λόγω κάποιας ασθένειας, βοήθησαν στην ανάπτυξη διαφόρων μοντέλων μνήμης, αλλά και στην κατηγοριοποίηση των διαφόρων ειδών μνήμης. Για να καταλάβουμε το πόσο σημαντική θεωρείται η μνήμη σήμερα, αρκεί να αναλογιστούμε πως τα δικαστήρια δέχονται την ανάκληση γεγονότων από μνήμης ως αποδεικτικό στοιχείο για την υπόθεση (κατάθεση αυτόπτων μαρτύρων).

Στο post αυτό θα μιλήσουμε για τα διάφορα είδη μνήμης αλλά και για την ύπαρξη εσφαλμένων μνημών.

Είδη μνήμης

Η μνήμη μας χωρίζεται σε δύο βασικές κατηγορίες και σε κάποιες υποκατηγορίες. Οι δύο κύριες κατηγορίες είναι η βραχύχρονη και η μακρόχρονη μνήμη. Μια τρίτη βασική κατηγορία που προστέθηκε σχετικά πιο πρόσφατα είναι η αισθητηριακή μνήμη. Υπάρχουν διάφορες σχολές σκέψης στον τρόπο κατηγοριοποίησης των διαφόρων ειδών μνήμης, αλλά εδώ θα αναφερθούμε στις πιο κοινές.

1. Αισθητηριακή μνήμη

Είναι η πιο σύντομη μορφή μνήμης που έχουμε και είναι σχεδόν ασυνείδητη. Αφορά διάφορα δεδομένα που συλλαμβάνουμε με τις αισθήσεις μας, τα οποία και συγκρατούνται για ελάχιστα δέκατα του δευτερολέπτου προτού διαγραφούν δια παντός. Για παράδειγμα, η ικανότητά μας να συλλαμβάνουμε κίνηση (ενώ ουσιαστικά οι νευρώνες μας απλά παίρνουν δεκάδες στατικές φωτογραφίες κάθε δευτερόλεπτο) οφείλεται στο γεγονός πως είμαστε ικανοί να αποθηκεύουμε κάθε “καρέ” τόσο, ώστε να μπορέσουμε να το συγκρίνουμε με το επόμενο “καρέ”, βγάζοντας συμπεράσματα για το αν κάτι άλλαξε στο οπτικό μας πεδίο. Αν για κάποιο λόγο διαγραφεί αυτή η χρονική ροή (π.χ. εισαγωγή τρίτου καρέ ανάμεσα στα δύο) τότε δυσκολευόμαστε να αντιληφθούμε τις αλλαγές...

2. Βραχύχρονη μνήμη

Η βραχύχρονη μνήμη (ή εργαζόμενη μνήμη) είναι η μνήμη που διαρκεί λίγα δευτερόλεπτα και μας βοηθάει να σκεφτόμαστε πάνω σε κάποιο έργο στο οποίο δουλεύουμε κάθε δεδομένη στιγμή. Για παράδειγμα όταν προσπαθούμε να απαντήσουμε στο ερώτημα “Πόσο κάνει ((3+5)/10)*4″ χρησιμοποιούμε αποκλειστικά την βραχύχρονη μνήμη για να αποθηκεύσουμε και να ανακαλέσουμε προσωρινά κάποια δεδομένα. Είναι κάτι σαν την μνήμη RAM του υπολογιστή, όπου αποθηκεύονται οι πληροφορίες που χρησιμοποιούνται κάθε δεδομένη στιγμή από το σύστημα.

Η χωρητικότητα της βραχύχρονης μνήμης είναι μικρή. Ένας από τους πιο παλιούς όρους που χρησιμοποιήθηκαν για να υπολογίσουν την μνημονική χωρητικότητα, είναι και ο όρος chunk που χρησιμοποιήθηκε από τον George Miller. Ένα chunk είναι μια μονάδα που έχει νόημα για το άτομο. Για παράδειγμα υπάρχει διαφορά αν προσπαθήσετε να συγκρατήσετε τα γράμματα Ε, Η, Ρ, Ι, Η, Ν με αυτή τη σειρά ή με την σειρά: Ε,Ι,Ρ,Η,Ν,Η. Προφανώς στην πρώτη φορά προσπαθούμε να απομνημονεύσουμε ένα – ένα τα γράμματα (6 γράμματα=6 chunks), ενώ στην δεύτερη τα γράμματα έχουν νόημα (αποτελούν λέξη), οπότε και αποτελούν ένα μόνο chunk.

Γενικά έχει επικρατήσει (πάλι από τα πειράματα του Miller) ότι ο ανθρώπινος εγκέφαλος μπορεί να συγκρατήσει 7±2 chunks. Επίσης, σαφή ρόλο στο πόσα chunks μπορούμε να απομνημονεύσουμε έχει και το μέγεθός του καθενός, μιας και συνήθως όταν προσπαθούμε να συγκρατήσουμε κάτι στην μνήμη μας χρησιμοποιούμε στρατηγικές ηχητικής επανάληψης. Έτσι, είναι πολύ πιο εύκολο να συγκρατήσουμε τα νούμερα 3, 5, 9, 3, 1, 0, 4, 5 παρά τα 1234, 9089, 4983, 10567, 456787, 1004, 5670, 67223, ακόμη και αν και οι δύο ομάδες αποτελούνται από 8 chunks.

3. Μακρόχρονη μνήμη

Η μακρόχρονη μνήμη είναι το είδος της μνήμης που έχει (θεωρητικά) απεριόριστες δυνατότητες χωρητικότητας και διαρκεί για μεγάλα χρονικά διαστήματα (από λεπτά έως και χρόνια). Χάρη σε αυτό το είδος μνήμης μπορούμε να αποκτήσουμε ικανότητες (οδήγηση ποδηλάτου, δέσιμο παπουτσιών κτλ) αλλά και να αποθηκεύσουμε πληροφορίες για πιθανή χρήση στο μέλλον (π.χ. ονόματα, ραντεβού, μνήμες σχετικά με το τι είδαμε ή τι ακούσαμε κτλ). Για να αποθηκευτεί μια πληροφορία στην μακρόχρονη μνήμη θα πρέπει πρώτα να περάσει από την βραχύχρονη, να επαναληφθεί αρκετές φορές και να αποκτήσει νόημα, ώστε να συνδεθεί “κάπου”, δίπλα στις υπάρχουσες πληροφορίες.

Υπάρχουν 3 βασικές υποκατηγορίες μακρόχρονης μνήμης: διαδικαστική μνήμη, σημασιολογική μνήμη καιεπεισοδιακή μνήμη. Επαναλαμβάνω πως υπάρχουν περισσότερες υποκατηγορίες, ακόμη και μέσα σε αυτές τις υποκατηγορίες, αλλά είναι άνευ ουσίας να παρουσιαστούν όλες εδώ, μιας και σκοπός μας είναι να δώσουμε μια γενική ιδέα για τη μοντελοποίηση της μνήμης.

3.1. Διαδικαστική μνήμη

Η διαδικαστική μνήμη αναφέρεται σε αυτό το είδος μακρόχρονης μνήμης που μας επιτρέπει να θυμόμαστε κάποιες αυτοματοποιημένες κινήσεις ή γενικότερες ρουτίνες, χωρίς να ανακαλούμε συνειδητά τις πληροφορίες αυτές. Για παράδειγμα, δεν ξέρουμε πως κάνουμε ποδήλατο αλλά απλά το ξέρουμε! Ή, ένας πιο προχωρημένος χρήστης υπολογιστή δεν χρειάζεται να προσέχει ποια πλήκτρα πατάει, από τη στιγμή που θα μάθει το “τυφλό σύστημα”. 

Άλλο καλό παράδειγμα είναι οι διάφορες ρουτίνες (ή “σενάρια”) που επαναλαμβάνουμε καθημερινά, όπως π.χ. ξεκλειδώνουμε την πόρτα και αυτόματα βάζουμε τα κλειδιά στην κλειδοθήκη και το παλτό μας στην κρεμάστρα, αλλά αν μας ρωτήσουν που είναι τα κλειδιά, πολύ πιθανό να χρειαστούμε λίγα δευτερόλεπτα για να απαντήσουμε, μιας και πλέον δεν χρειάζεται να προσέχουμε που τα τοποθετούμε λόγω της καθημερινής επανάληψης. Σε αυτό το είδος μνήμης οφείλεται και η γνωστή ερώτηση “Που έβαλα τα γυαλιά μου;” τη στιγμή που τα φοράμε!

3.2. Σημασιολογική μνήμη

Αυτό το είδος μνήμης μας επιτρέπει να αποθηκεύουμε διάφορες πληροφορίες για τον κόσμο γύρω μας, όπως “Ποια είναι η πρωτεύουσα της Ελλάδας”, “Ποιος είναι ο μεγαλύτερος ποταμός του κόσμου”, “Ποια είναι η διεύθυνσή μου”, “Ποιο είναι το URL του αγαπημένου μου e-shop” κτλ. Πρόκειται κυρίως για “ψυχρά” πακέτα πληροφοριών που απλά υπάρχουν στην μνήμη μας και ανακαλούνται συνειδητά όποτε τα χρειαστούμε. Αν κάποια από τις πληροφορίες στης σημασιολογικής μνήμης πάψει να ανακαλείται συχνά ή κόψει τους δεσμούς της με άλλες υπάρχουσες πληροφορίες τότε εξασθενεί και εν τέλει χάνεται.

3.3. Επεισοδιακή μνήμη

Η τρίτη υποκατηγορία της μακρόχρονης μνήμης , η επεισοδιακή μνήμη, αφορά μνήμες που έχουμε αποθηκεύσει σχετικά με την ζωή μας, όπως τι φάγαμε εχθές, μια όμορφη εκδρομή που κάναμε πριν 8 χρόνια, ένα ταξίδι, ποιον συναντήσαμε στο δρόμο προς τη δουλειά κτλ. Μετά από κάποιο καιρό ορισμένες από τις επεισοδιακές μνήμες χάνουν την “ζωντάνια” τους με αποτέλεσμα να γίνονται “σημασιολογικές μνήμες” και, αν δεν ανακληθούν ή δεν συσχετιστούν, να χάνονται…

Πόσο αξιόπιστη είναι η μνήμη μας;

Αυτό είναι ένα ερώτημα που έχει απασχολήσει πολύ τους ερευνητές ανά τον κόσμο, κυρίως όσον αφορά την αξιοπιστία μαρτύρων στα δικαστήρια. Μία από τις πιο γνωστές ερευνήτριες για την αξιοπιστία της μνήμης μας είναι και η Elizabeth Loftus, η οποία έχει κάνει πολλά πειράματα στον τομέα. Σε ένα από τα πιο γνωστά της πειράματα, έδειξε το ίδιο ακριβώς βίντεο σε δύο ομάδες (Α και Β). 

Το βίντεο έδειχνε δύο αυτοκίνητα να συγκρούονται. Το ερώτημα που έθεσε η ερευνήτρια και στις δύο ομάδες ήταν το ίδιο και αφορούσε την ταχύτητα που είχαν τα αυτοκίνητα προ της σύγκρουσης. Αλλά το ερώτημα τέθηκε με δύο διαφορετικούς τρόπους: Η ομάδα Α ρωτήθηκε “Ποια ήταν η ταχύτητα των οχημάτων όταν συγκρούστηκαν;”, ενώ η ομάδα Β ρωτήθηκε “Ποια ήταν η ταχύτητα των δύο οχημάτων όταν ήρθαν σε επαφή;”. Τα άτομα της ομάδας Α ανακάλεσαν από τη μνήμη τους μεγαλύτερες ταχύτητες σε σχέση με τα άτομα της Β ομάδας, γεγονός που αποτελεί μια ένδειξη το πόσο εύκολα μπορεί κάποιος να επηρεάσει την μνήμη μας αλλάζοντας απλά την ερώτηση!

Η ερευνήτρια έκανε και μια σειρά από άλλα ενδιαφέροντα πειράματα με παρόμοια θεματολογία και σε διάφορες παραλλαγές. Ένα από τα αγαπημένα μου είναι το εξής. Και πάλι κάποια άτομα χωρίστηκαν σε δύο ομάδες Α και Β. Τα άτομα της μίας ομάδας έβλεπαν ένα βίντεο όπου ένα αυτοκίνητο προσπαθούσε να διασταυρώσει έναν δρόμο, σταματώντας σε ένα σήμα STOP, ενώ τα άτομα της δεύτερης ομάδας έβλεπαν το ίδιο βίντεο, αλλά αυτή τη φορά το σήμα ήταν ανάποδο τρίγωνο (παρεμφερές σήμα παραχώρησης προτεραιότητας). 

Στην συνέχεια, η ίδια ακριβώς ερώτηση έγινε και στις δύο ομάδες: “Πέρασε κάποιο άλλο αυτοκίνητο όταν το αυτοκίνητο σταμάτησε στο STOP;”. Αφού τα υποκείμενα απάντησαν στην ερώτηση αυτή, στην συνέχεια ασχολήθηκαν με κάτι άσχετο και έπειτα τους δόθηκε η φωτογραφία του αυτοκινήτου σταματημένο στο σήμα (STOP για την ομάδα Α και ανάποδο τρίγωνο για την ομάδα Β) και ρωτήθηκαν αν αυτή η εικόνα ήταν στο βίντεο που είδαν. 

Ενώ το 75% των ατόμων της ομάδας Α αναγνώρισε ορθώς την εικόνα με το STOP, ωστόσο μόνο το 41% της ομάδας Β αναγνώρισε σωστά την εικόνα του σταματημένου αυτοκινήτου στην πινακίδα με το ανάποδο τρίγωνο! Και πάλι, μια και μόνο ερώτηση ήταν αρκετή για να αλλάξει την πληροφορία που αποθηκεύτηκε στην μνήμη των υποκειμένων της ομάδας Β!

Το θέμα με τις λεγόμενες “ψευδομνήμες” είναι μεγάλο και απασχολεί ακόμη και σήμερα την επιστημονική κοινότητα, με το ενδιαφέρον να επικεντρώνεται όχι τόσο στο αν υπάρχουν ή όχι, αλλά στην σημαντικότητά τους και στο πόσο εύκολα μπορεί κάποιος να αποκτήσει ψευδείς μνήμες.

Θα κλείσω αναφέροντας άλλη μια περίπτωση ψευδομνήμης η οποία κάνει σαφές το πόσο επικίνδυνες μπορεί να γίνουν οι ψευδομνήμες και πόσο εύκολα μπορεί να εμπλέξουν αθώους σε δικαστικές διαμάχες. Ο Αυστραλός ψυχολόγος Donald Thomson ήταν καλεσμένος σε μια τηλεοπτική εκπομπή για να μιλήσει για… τις ψευδείς μνήμες (τι ειρωνία!) και κατά πόσο αθώοι μπορεί να στιγματιστούν λόγω της ύπαρξής τους. Την επόμενη μέρα ο κύριος Thomson συνελλήφθη με την κατηγορία του βιασμού. Τι έγινε; 

Μια γυναίκα έπεσε θύμα βιασμού στο σπίτι της το προηγούμενο βράδυ. Συγκεκριμένα ο βιαστής της, αφού την βίασε, την άφησε λιπόθυμη και εξαφανίστηκε. Μόλις συνήλθε, τηλεφώνησε στην αστυνομία καταδεικνύοντας τον Thomson ως βιαστή της! Φυσικά ο Thomson ήταν καλεσμένος σε ζωντανή εκπομπή όταν έγινε το περιστατικό και οι κατηγορίες εναντίον του γρήγορα άρθηκαν. Εν τέλει αποδείχτηκε ότι η γυναίκα έβλεπε την βραδινή εκπομπή στην οποία ήταν καλεσμένος το Thomson, λίγο πριν την βιάσουν και την αφήσουν λιπόθυμη. Όταν συνήλθε θυμόταν καθαρά το πρόσωπο του ψυχολόγου, χωρίς να θυμάται το περιβάλλον στο οποίο το είδε, με αποτέλεσμα να θεωρήσει ότι ήταν ο βιαστής της.

Έρευνες που έχουν γίνει (κυρίως στις ΗΠΑ) έχουν δείξει ότι υπάρχουν αρκετές υποθέσεις όπου κάποιος κατηγορήθηκε είτε εσφαλμένα, είτε βάσει αμφιλεγόμενων κατηγοριών που βασίζονταν στην μνημονική ανάκληση κάποιων μαρτύρων. Για παράδειγμα, έρευνα στο State University της Iowa έδειξε ότι υπάρχουν τουλάχιστον 40 περιστατικά όπου κάποιος έμεινε άδικα στην φυλακή για κάποιο χρονικό διάστημα ή αντιμετώπισε ακόμη και την θανατική ποινή (και κάποιοι μάλιστα θανατώθηκαν).

Ενδιαφέροντα links / Πηγές

S. Schmidt: Sensory Storage

Indiana University: Human Memory Atkinson-Shiffrin Model

Long Term Memory

College of Computing Classes’ Notes: Human Memory

PsyBlog: How Memories are Distorted and Invented: Misattribution

Εισαγωγική Φωτογραφία

Thinking, by Marco Raaphorst

πηγή-psychologein.dagorastos.net

Διαβάστε περισσότερα... »

Αμνησία μετά από τραυματικό γεγονός: το βιολογικό υπόβαθρο

Δημήτρης Αγοραστός 

Η ανθρώπινη μνήμη είναι στενά συνδεδεμένη με τα συναισθήματα. Τείνουμε να θυμόμαστε πιο εύκολα γεγονότα τα οποία έχουν κάποιο συναισθηματικό φορτίο, είτε αυτό είναι θετικό είτε αρνητικό. Οι περισσότεροι θα θυμόσασταν που βρισκόσασταν όταν μάθατε για κάποιον ξαφνικό θάνατο κάποιου συγγενικού σας προσώπου ή τα γεγονότα που έλαβαν χώρα όταν σαν έκαναν ένα πάρτι έκπληξη (εγώ τουλάχιστον ακόμη θυμάμαι το «πάρτι» που οργάνωσαν οι συμφοιτητές μου για τα γενέθλιά μου στο πρώτο έτος της σχολής μου).

Φυσικά σε κάποιες περιπτώσεις έντονα αρνητικά συναισθηματικά γεγονότα μπορούν να οδηγήσουν προς την ακριβώς αντίθετη κατεύθυνση: την αμνησία. Η μη πρόσβαση σε αποθηκευμένες πληροφορίες που μπορεί να μας στεναχωρήσουν και να απειλήσουν το εγώ μας ουσιαστικά μας προστατεύει, τουλάχιστον προσωρινά. 

Τραυματικά γεγονότα όπως βιασμός, απόπειρα δολοφονίας ή ξυλοδαρμός μπορεί να προκαλέσουν απώλεια μνήμης. Ο βαθμός της αμνησίας μπορεί να διαφέρει από άτομο σε άτομο και από γεγονός σε γεγονός. Το ίδιο γεγονός εκλαμβάνεται διαφορετικά ανάλογα με την προσωπικότητα του ατόμου, τις αντικειμενικές περιβαλλοντικές συνθήκες κ.τ.λ.

Έτσι, η απώλεια μνήμης μπορεί να είναι προσωρινή και να διαρκέσει από μερικές ώρες έως μερικούς μήνες ή και μόνιμη, οπότε μπορεί να διαρκέσει για πιο μεγάλα χρονικά διαστήματα (ίσως και ολόκληρη τη ζωή του ατόμου). Στις πιο δύσκολες περιπτώσεις η αμνησία μπορεί να πάρει μεγαλύτερες διαστάσεις με αποτέλεσμα το άτομο να ξεχνάει ακόμη και βασικά στοιχεία της ταυτότητάς του.

Ένα κεντρικό ερώτημα λοιπόν στο θέμα της αμνησίας μετά από ένα τραυματικό γεγονός είναι το γιατί κάποιοι είναι πιο ευάλωτοι από άλλους.

Είναι τα γονίδια;

Οι τελευταίες έρευνες πάνω στην νευροψυχολογία και την βιολογία του άγχους προσπαθούν να ρίξουν φως πάνω στο θέμα της ευαισθησίας της μνήμης μετά από τραυματικά γεγονότα. Σε μια έρευνα του Dr Strange του Wellcome Trust Center for Neuroimaging στο Λονδίνο εστίασαν πάνω στον ρόλο των γονιδίων 5-HTTLPR τα οποία είναι υπεύθυνα για την σωστή μεταφορά του νευροδιαβιβαστή σεροτονίνη στον εγκέφαλο[1] . Άτομα με ανωμαλίες στο συγκεκριμένο γονίδιο είναι πιο πιθανό να παρουσιάσουν κατάθλιψη μετά από ένα τραυματικό γεγονός, να αναπτύξουν Μετατραυματικό Στρες (PTSD), και να παρουσιάζουν αυξημένα επιπεδα άγχους γενικότερα.

Οι ερευνητές θέλησαν να δουν εάν οι ανωμαλίες σε αυτό το γονίδιο είναι το κλειδί το οποίο συνδέει την μνήμη με την ανάπτυξη άγχους (και κατ’ επέκταση οδηγεί στην αμνησία). Γι’ αυτό το λόγο σχεδίασαν ένα πείραμα στο οποίο οι συμμετέχοντες καλούνταν να απομνημονεύσουν μια σειρά από λέξεις. Οι λέξεις που καλούνταν να απομνημονεύσουν ήταν 2 ειδών: ουδέτερες (παιδί, σκέψη, σπίτι κτλ) και συναισθηματικά αρνητικά φορτισμένες (βιασμός, καρκίνος, έκτρωση κτλ). Αυτό που βρήκαν είναι ότι τα άτομα με ανωμαλίες στο γονίδιο 5-HTTLPR δυσκολευόντουσαν να θυμηθούν λέξεις που παρουσιάστηκαν πριν από τις συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις, τουλάχιστον περισσότερο σε σχέση με άτομα με «κανονικό» γονίδιο 5-HTTLPR.

Τα αποτελέσματα της έρευνας αυτής μπορούν να αξιοποιηθούν για την ερμηνεία της αναδρομικής αμνησίας όπου το άτομο ξεχνάει κάτι που έγινε πριν ένα τραυματικό γεγονός αλλά θυμάται αρκετές λεπτομέρειες από το ίδιο το τραυματικό γεγονός (κατ’ αναλογία με τα τους συμμετέχοντες που ξεχνούσαν τις λέξεις πριν τις συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις, αλλά όχι τις ίδιες τις συναισθηματικά φορτισμένες λέξεις). Φυσικά το συγκεκριμένο γονίδιο δεν μπορεί να εξηγήσει όλες τις μορφές αμνησίας μετά από τραυματικό γεγονός, αλλά σίγουρα υπογραμμίζει το βιολογικό υπόβαθρο στις περιπτώσεις αυτές.

Ο ρόλος της αμυγδαλής

Όπως έχουμε πει και στο παρελθόν, η αμυγδαλή είναι ένα από τα συναισθηματικά κέντρα του εγκεφάλου. Βρίσκεται στο επίπεδο των κροταφικών λοβών και παίζει σημαντικό ρόλο στην εκδήλωση συναισθημάτων και στην δημιουργία αναμνήσεων βάσει συναισθηματικών γεγονότων. 

Η αμυγδαλή έχει άμεσες συνδέσεις με μια άλλη πολύ σημαντική περιοχή του εγκεφάλου, τον ιππόκαμπο, ο οποίος μεταξύ άλλων σχετίζεται με την δημιουργία καταχωρήσεων στην μακρόχρονη μνήμη. Υπό κανονικές συνθήκες η αμυγδαλή αυξάνει τη λειτουργία του ιπποκάμπου με αποτέλεσμα την δημιουργία μακροχρόνιων μνημών με συναισθηματικό περιεχόμενο. Όταν όμως η αμυγδαλή υπερλειτουργεί, όπως συμβαίνει κατά τη διάρκεια έντονων συναισθηματικών γεγονότων, τότε αναστέλλει την λειτουργία του ιπποκάμπου, με αποτέλεσμα να μην δημιουργούνται μακροχρόνιες μνήμες.

Άλλες έρευνες πάνω στο γονίδιο 5-HTTLRP έδειξαν ότι άτομα με ανωμαλίες στο εν λόγω γονίδιο παρουσιάζουν αυξημένα επίπεδα λειτουργίας της αμυγδαλής σε τραυματικά γεγονότα, κάτι που μπορεί να εξηγήσει την δυσκολία τους να δημιουργήσουν μνήμες κατά τη διάρκεια ενός τραυματικού γεγονότος. Και πάλι όμως αυτή η εξήγηση δεν είναι αρκετή. Δεν καλύπτει τις περιπτώσεις όπου η αμνησία επεκτείνεται και σε γεγονότα που έγιναν μετά το τραυματικό γεγονός ή –πολύ περισσότερο- τις περιπτώσεις απώλειας μνήμης βασικών στοιχείων ταυτότητας.

Οπότε;

Το ερώτημα της ευαλωτότητας κάποιων σε τραυματικά γεγονότα και ο λόγος της απώλειας μνήμης παραμένει ανοιχτό. Σίγουρα όμως φαίνεται πως η βιολογία είναι ένας βασικός πρωταγωνιστής. Γι’ αυτό άλλωστε οι φαρμακευτικές εταιρείες συνεχίζουν να δημιουργούν σκευάσματα που στοχεύουν στην καλύτερη εγκεφαλική λειτουργία ατόμων με απώλεια μνήμης.

Εικόνες

Amygdala, by DANA (© Kathryn Born)

DNA repair, by Wikimedia

Περισσότερες Πληροφορίες / Βιβλιογραφία

Scientific American: The Amnesia Gene [↩]

πηγή-psychologein.dagorastos.net/

Διαβάστε περισσότερα... »

Πόσα bytes μπορεί να αποθηκεύσει η ανθρώπινη μνήμη;

Δημήτρης Αγοραστός

Το παρακάτω άρθρο αποτελεί ελεύθερη μετάφραση ενός κειμένου του Δρ. Ralph C. Merkle[1], με θέμα τις δυνατότητες απομνημόνευσης του ανθρώπινου εγκέφαλου. Εάν και το άρθρο είναι αρκετά παλιό (γράφτηκε 20 χρόνια πριν), πιστεύω πως αξίζει να το διαβάσει κανείς για δύο κυρίως λόγους. 

Ο πρώτος και κύριος λόγος είναι για να δούμε τον τρόπο σκέψης των νευροεπιστημόνων των προηγούμενων δεκαετιών, οι οποίοι έθεσαν τα θεμέλια για την ανάπτυξη της ρομποτικής και της τεχνητής νοημοσύνης η οποία μόλις τώρα άρχισε να κάνει κάποια αποφασιστικά πρώτα βήματα. Ο δεύτερος είναι η αξία των πληροφοριών που μας μεταφέρει ο Merkle, καθώς πολλές από αυτές ισχύουν ακόμη και σήμερα.

Το άρθρο αυτό δημοσιεύτηκε στο Foresight Update, τον Οκτώβριο του 1988.

Ένα όλο και πιο συχνό φαινόμενο είναι η σύγκριση του ανθρώπινου εγκέφαλου με τους υπολογιστές, και της ανθρώπινης σκέψης με τα προγράμματα υπολογιστών. Κάποτε αυτό θεωρούνταν απλώς μια ποιητική μεταφορά. Πλέον όμως, η άποψη αυτή υποστηρίζεται από τους περισσότερους φιλοσόφους της ανθρώπινης συνείδησης και τους περισσότερους ερευνητές στον τομέα της τεχνητής νοημοσύνης. 

Αν θεωρήσουμε ακριβή αυτή η σύγκριση, τότε θα έπρεπε -όπως ακριβώς μπορούμε να ρωτήσουμε πόσα ΜΒ RAM έχει ένας υπολογιστής- να είμαστε σε θέση να πούμε πόσα MB (ή gigabytes, ή terabytes κτλ) μνήμης έχει ο ανθρώπινος εγκέφαλος.

Πολλές προσπάθειες προσέγγισης αυτού του αριθμού που έχουν ήδη εμφανιστεί στη διεθνή βιβλιογραφία βασίζονται στις εκτιμήσεις για τις “hardware” δυνατότητες του ανθρωπίνου εγκεφάλου. Σύμφωνα με μια εκτίμηση του Von Neumann οι νευρώνες του εγκεφάλου μας σε όλη μας τη ζωή πυροδοτούν περίπου 1020φορές (ας πούμε αυτές τις πυροδοτήσεις bits). Ο αριθμός αυτός σίγουρα είναι πολύ μεγάλος και δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα. 

Μια άλλη μέθοδος που χρησιμοποιήθηκε για να προσεγγισθεί το μέγεθος της ανθρώπινης μνήμης είναι ο υπολογισμός του συνολικού αριθμού των συνάψεων στον εγκέφαλο. Φυσικά στη συνέχεια θα πρέπει να υποθέσουμε ότι κάθε σύναψη συγκρατεί ορισμένα bits πληροφοριών. Βάσει των υπολογισμών μας έως τώρα, ο συνολικός αριθμός των συνάψεων στον ανθρώπινο εγκέφαλο είναι κάπου μεταξύ 1013 και 1015.

Ένα βασικό πρόβλημα με αυτές τις προσεγγίσεις είναι ότι στηρίζονται σε μάλλον κακές εκτιμήσεις για το hardware του εγκεφάλου. Δεν γνωρίζουμε αρκετά πράγματα για τον εγκέφαλο και οι εκτιμήσεις αυτές είναι μάλλον ασαφείς. Το γεγονός και μόνον ότι υπάρχει ένας μεγάλος αριθμός συνάψεων δεν σημαίνει ότι όλες συμβάλλουν στην χωρητικότητα της μνήμης. Αυτό το πρόβλημα καθιστά το έργο του Thomas K. Landauer πολύ ενδιαφέρον, καθώς στην έρευνά του πάνω στην ανθρώπινη μνήμη απέφυγε εντελώς τις εικασίες βάσει της φυσιολογίας του εγκεφάλου και εστίασε κυρίως στη μέτρηση της πραγματικής λειτουργικής ικανότητας της ανθρώπινης μνήμης [2] .

Ο Landauer εργάζεται στον οργανισμό Bell Communications Research, ο οποίος είναι στενά συνδεδεμένος με τα Bell Labs, εκεί όπου ξεκίνησε η σύγχρονη μελέτη της θεωρίας πληροφοριών από τον C.E. Shannon, με σκοπό την ανάλυση των πληροφοριών που μεταφέρονται μέσω των τηλεφωνικών γραμμών (ένα θέμα εξαιρετικού ενδιαφέροντος για κάθε τηλεφωνική εταιρεία). Ο Landauer, χρησιμοποιώντας τα μέσα που είχε διαθέσιμα, θεώρησε την ανθρώπινη μνήμη ως μια εξαιρετική “τηλεφωνική γραμμή” μέσω της οποίας μεταφέρονται πληροφορίες από το παρελθόν στο μέλλον.   

Οι δυνατότητες αυτής της “τηλεφωνικής γραμμής” μπορούν να καθοριστούν αρχικά με τη μέτρηση των πληροφοριών που εισέρχονται και εξέρχονται από και προς το σύστημα, και στη συνέχεια, εφαρμόζοντας τις πιο σύγχρονες θεωρίες της πληροφορίας.

Ο Landauer παρακολούθησε και έκανε ποσοτική ανάλυση σε πειράματα του ίδιου ή άλλων ερευνητών, στα οποία τα υποκείμενα κλήθηκαν να διαβάσουν κείμενο, να δουν φωτογραφίες και να ακούσουν λέξεις, σύντομα μουσικά αποσπάσματα, προτάσεις και ασυνάρτητες συλλαβές. Αφού τα υποκείμενα διάβασαν ή άκουσαν τα ερεθίσματα, μετά από ένα χρονικό διάστημα που κυμαινόταν από λίγα λεπτά έως λίγες ημέρες, κλήθηκαν για να ελεγχθεί πόσες πληροφορίες είχαν συγκρατήσει. 

Ο έλεγχος δεν περιοριζόταν απλά σε ανοιχτές ερωτήσεις τύπου “Τι θυμάσαι από αυτά που διάβασες/άκουσες;”. Αντίθετα, συχνά χρησιμοποιούνταν ερωτήσεις τύπου σωστού / λάθους ή ερωτήσεις πολλαπλής επιλογής, στην οποία ακόμη μια ασαφή ανάμνηση των πληροφοριών μπορούσε να οδηγήσει στην επιλογή της σωστής απάντησης. Σε πολλές από αυτές τις έρευνες, μετρήθηκαν οι διαφορές στις απαντήσεις μεταξύ μιας ομάδας που είχε μελετήσει το υλικό προς απομνημόνευση και μιας άλλης που δεν είχε δει ποτέ της το υλικό αυτό. 

Η διαφορά στη βαθμολογία μεταξύ των δύο ομάδων χρησιμοποιήθηκε για τον υπολογισμό των πληροφοριών που πράγματι απομνημονεύτηκαν (έτσι ελέγχθηκε ο αριθμός των σωστών απαντήσεων που θα μπορούσε να μαντέψει κάποιος χωρίς να έχει δει ποτέ το υλικό πτος απομνημόνευση). Καθώς τα πειράματα έγιναν από πολλούς διαφορετικούς πειραματιστές υπό πολλές διαφορετικές συνθήκες, η τελική συνοπτική ανάλυσή τους μπορεί να μας δώσει κάποιες αξιόπιστες απαντήσεις. Για τον υπολογισμό της ταχύτητας απομνημόνευσης, ο τελικός αριθμός bits που απομνημονεύτηκαν διαιρέθηκε με τον χρόνο που δόθηκε για την μελέτη και την απομνημόνευση του υλικού.

Το αξιοσημείωτο αποτέλεσμα αυτής της συγκριτικής μελέτης ήταν ότι τα υποκείμενα μπορούσαν να απομνημονεύσουν σχεδόν δύο bits ανά δευτερόλεπτο κάτω από όλες τις πειραματικές συνθήκες. Οπτική, λεκτική, μουσική, ή οτιδήποτε άλλο – δύο bits ανά δευτερόλεπτο. Εάν ανάγουμε τα αποτελέσματα για να δούμε πόσα bits θα μπορούσαμε να απομνημονεύσουμε σε όλη μας τη ζωή, βλέπουμε πως ο αριθμός αυτός φτάνει τα 10 9 bits, τα οποία ισούνται με μερικές εκατοντάδες megabytes.

Φυσικά αυτές οι εκτιμήσεις είναι ακριβείς μονάχα υπό αυστηρές παραδοχές. O Landauer δηλώνει: «Χρειαζόμαστε πιο ακριβείς απαντήσεις σε αυτό το επίπεδο, εάν θέλουμε να σκεφτεί για ερωτήματα όπως: Τι είδους ικανότητες αποθήκευσης και ανάκτησης θα υπολογιστές πρέπει να μιμούνται τα ανθρώπινα επιδόσεις; 

Ποια να είναι η φυσική υπόσταση των στοιχείων αποθήκευσης πληροφοριών στον ανθρώπινο εγκέφαλο: μόρια, συνάψεις μεταξύ νευρώνων, νευρικά κύτταρα, ή νευρωνικά κυκλώματα; Τι είδους μέθοδοι κωδικοποίησης και αποθήκευσης είναι λογικό να υποθέσουμε ότι απαιτούνται για την νευρωνική υποστήριξη της ανθρώπινης μνήμης; Κατά τη μοντελοποίηση της ανθρώπινης νοημοσύνης, τι μέγεθος της μνήμης θα χρειαστούμε; Πόσες πληροφορίες θα πρέπει να ξέρει ένα ρομπότ για να είναι όσο το δυνατόν πιο ανθρώπινο;”

Το πιο ενδιαφέρον στοιχείο της εκτίμησης του Landauer είναι το μικρό της μεγέθους. Ίσως πιο ενδιαφέρουσα είναι η γενικότερη τάση: από τις πρώιμες και υπεραισιόδοξες εκτιμήσεις του Von Neumann και τις εκτιμήσεις βάσει του αριθμού των νευρικών συνάψεων έως τους πιο μέτριοπαθείς αριθμούς βάσει θεωρητικών πληροφοριακών μοντέλων. 

Ενώ ο Landauer δεν υπολόγισε τα πάντα (δεν υπολόγισε, για παράδειγμα, το bit rate κατά τη διάρκεια εκμάθησης ικανοτήτων όπως π.χ. η οδήγηση ενός ποδηλάτου, ούτε κάνει κάποιες εκτιμήσεις για το μέγεθος της «εργαζόμενης μνήμης»), η γενικότερη εκτίμηση που έκανε για την χωρητικότητα της ανθρώπινης μνήμης υποδεικνύει ότι οι δυνατότητες του ανθρώπινου εγκεφάλου είναι πιο προσιτές από ό,τι είχαμε σκεφτεί. 

Ενώ αυτή η σκέψη μπορεί να είναι ένα πλήγμα για το εγώ μας, αποτελεί και έναυσμα για να δημιουργήσουμε μια συσκευή με τις δεξιότητες και τις ικανότητες ενός ανθρώπου, ίσως με πιο προηγμένο hardware από αυτό που είναι διαθέσιμο σήμερα. Αρκεί φυσικά να ξέραμε και τον σωστό τρόπο οργάνωσης αυτού του hardware .

Εισαγωγική Εικόνα

AI, by Wikimedia

Περισσότερες Πληροφορίες / Βιβλιογραφία

Ralph C. Merkle: How Many Bytes in Human Memory? [↩]

Thomas K. Landauer (1986). “How Much Do People Remember? Some Estimates of the Quantity of Learned Information in Long-term Memory”. Cognitive Science 10, 477-493 [↩]

πηγή-psychologein.dagorastos.net

Διαβάστε περισσότερα... »

Ψυχολογικό τέστ! Αποκαλύπτει…

Μόνο 8 ερωτήσεις και οι απαντήσεις θα σε εκπλήξουν.

Μην κλέβεις κοιτώντας τις απαντήσεις στο τέλος.

Πριν αρχίσεις πάρε πρώτα ένα χαρτί και στύλο! Μην κλέβεις...

1. Το τέλος του κόσμου έρχεται, αν μπορείτε να σώσετε μόνο ένα είδος ζώου, ποιο θα επιλέγατε;

Κουνέλι

Πρόβατο

Ελάφι

Άλογο

2. Πηγαίνετε ταξίδι στην Αφρική. Επισκέπτεστε μια φυλή και επιμένουν να πάρετε μαζί σας ένα ζώο, ποιο είναι αυτό που θα επιλέγατε;

Πίθηκος

Λιοντάρι

Φίδι

Καμηλοπάρδαλη

3. Κάνατε ένα λάθος και ο Θεός σας ζητάει να επιλέξετε το ζώο που θα θέλατε να σας μεταμορφώσει. Ποιο είναι το ζώο που θα επιλέγατε;

Σκυλί

Γάτα

Άλογο

Φίδι

4. Αν έχετε την δύναμη να κάνετε ένα είδος να εξαφανιστεί για πάντα, ποιο θα ήταν;

Λιοντάρι

Φίδι

Κροκόδειλος

Καρχαρίας

5. Αν είχατε την δυνατότητα να επικοινωνήσετε με ένα ζώο ποιο θα ήταν αυτό;

Πρόβατο

Άλογο

Κουνέλι

Πουλί

6. Βρίσκεστε σε ένα απομονωμένο νησί. Ποιο ζώο θα επιλέγατε να είχατε παρέα.

Σκύλο

Γουρούνι

Αγελάδα

Πουλί

7. Αν είχατε την ικανότητα να εξημερώσετε κάποιο ζώο, ποιο ζώο θα επιλέγατε να εξημερώσετε και θα το κρατούσατε για κατοικίδιο σας;

Δεινόσαυρος

Άσπρη τίγρη

Πολική αρκούδα

Λεοπάρδαλη

8. Αν θα μπορούσατε να είστε ένα ζώο για 5 λεπτά, ποιο θα θέλατε να είστε;

Λιοντάρι

Γάτα

Άλογο

Περιστέρι

==============================================

Και τώρα οι απαντήσεις!

1. Τι χαρακτήρας είστε.

Κουνέλι – Δείχνουν ότι είναι κρύοι και απόμακροι αλλά έχουν πολύ ζεστή και ευαίσθητη καρδιά.

Πρόβατα – Θερμοί και επικοινωνιακοί

Ελάφια -Ευγενικοί.

Άλογο – Ανεξάρτητοι.

2. Με ποίο τρόπο φλερτάρετε και δείχνετε την αγάπη σας στο έτερο ήμισυ.

Πίθηκος – Δημιουργικός και πρωτότυπος. Κρατάει πάντα ζωντανό το συναίσθημα.

Λιοντάρι – Με απλό τρόπο λέει και δείχνει την αγάπη του για το έτερο ήμισυ.

Φίδι – Άλλοτε θερμοί και άλλοτε κρύοι σαν τον πάγο!

Καμηλοπάρδαλη – Συνεχώς φλερτάρει, καθόλου σταθερός.

3. Τι εντύπωση δίνετε στον σύντροφο σας.

Σκύλος – Πιστός/η

Γάτα -Ανεξάρτητος/η

Άλογο – Άπιστος/η

Φίδι – Ευμετάβλητος/η

4. Ποιο γεγονός θα σας ανάγκαζε για να χωρίσετε με το σύντροφο σας;

Λιοντάρι – Η υπεροψία του συντρόφου σας.

Φίδι – Είναι πάρα πολύ ευμετάβλητος.

Κροκόδειλος – Άσπλαχνος και ειρωνικός.

Καρχαρίας – Επισφαλής

5. Ποιο είδος σχέσης θα επιθυμούσατε να χτίσετε με τον σύντροφο σας

Πρόβατα – Θέλετε να υπάρχει επικοινωνία και του μυαλού και της καρδιάς σας.

Άλογο – Θέλετε να ξέρετε όλα τα μυστικά του και εσείς είστε διατεθειμένοι να αποκαλύψετε τα πάντα για την ζωή σας.

Κουνέλι – Θέλετε μια σχέση όπου θα νιώθετε πάντα θερμή την αγάπη.

Πουλί – Φροντίζετε όχι μόνο για το παρόν αλλά και το μέλλον με το σύντροφο σας. Χτίζετε μια μακράς διαρκείας σχέση με την οποία θα καταλήξτε και στο γάμο

6. Αν θα απατούσατε τον σύντροφο σας.

Σκύλος – Πιστοί!

Γουρούνι – Άπιστα γουρούνια!

Αγελάδα – Θα προσπαθούσατε πολύ σκληρά να μην το κάνετε. Εκτός αν η αγελάδα είναι τρελή και απιστήσετε χωρίς δεύτερη σκέψη (μια τρέλα της στιγμής).

Πουλί – Εσείς δεν μπορείτε ποτέ να είστε σταθεροί. Δεν είστε κατάλληλοι για το γάμο και δεν θέλετε να δεσμευτείτε.

7. Τι σκέφτεστε για το γάμο.

Δεινόσαυρος – Είστε αρκετά απαισιόδοξοι. Σκέφτεστε ότι δεν υπάρχει ευτυχισμένος γάμος.

Άσπρη τίγρη – Σκέφτεστε ότι ο γάμος είναι ένα πολύτιμο πράγμα. Μόλις παντρευτείτε αγαπάτε και φροντίζετε τον σύντροφο σας σαν τον πιο πολύτιμο θησαυρό.

Πολική αρκούδα – Φοβάστε το γάμο, σκέφτεστε ότι θα χάνατε την ελευθερία σας.

Λεοπάρδαλη – Δεν ξέρετε ακόμη τι είναι αυτό που πραγματικά θέλετε, αλλά πολύ βαθιάααα (σιγά μην χτυπήσουμε κόκαλο) μέσα σας θέλετε να παντρευτείτε!

8. Οι σκέψεις σας περί έρωτος…

Λιοντάρι – Έχετε πάντα δίψα για αγάπη, αλλά δεν ερωτεύεστε εύκολα.

Γάτα – Είστε αρκετά μόνος και αναζητάτε την αληθινή αγάπη.

Άλογο – Δεν θέλετε ακόμα να δεθείτε σε μια σταθερή σχέση.

Περιστέρι – Η αγάπη για σας είναι το πιο όμορφο και αγνό συναίσθημα. Αν αγαπήσετε πραγματικά θα είναι για πάντα!

tro-ma-ktiko

πηγή-thesecretrealtruth

Διαβάστε περισσότερα... »

Ερμής ή Ερμείας

Ερμής Πετασοφόρος Ψυχοπομπός - Μακεδονικό 325 300 π.Χ. Αμφίπολη Τύμβος Καστά 

Ο Ερμής ή με το επικό όνομα Ερμείας, είναι ένας απ' τους παλαιότερους θεούς με γνήσια ελληνική «λαϊκή» καταγωγή. Κατά τη μυθολογία γεννήθηκε σε μια σπηλιά στην Κυλλήνη (στο σημερινό όρος Ζήρια) της Κορινθίας, από τον Δία και την πανέμορφη Νύμφη Μαία, την κόρη του Άτλαντα. 

Στον Όμηρο μνημονεύεται με το αρχαιότερο όνομά του Ερμής ο Κυλλήνιος, αλλά και με τους επιθετικούς προσδιορισμούς «εύσκοπος αργεϊφόντης», «διάκτορος», δηλαδή ψυχοπομπός. Στον Όμηρο χρησιμοποιούνται συχνότερα τα επίθετα «χρυσόραβδος» Ερμής, «αγγελιοφόρος» Ερμής, ενώ στον Ησίοδο «ξακουστός κήρυκας των θεών» και «προστάτης των βοσκών και των αιγοπροβάτων».

Η μυθολογία αναφέρει ότι αμέσως μετά τη γέννησή του επινόησε και κατασκεύασε την πρώτη λύρα και έδειξε, από τη βρεφική του ακόμη ηλικία, την επιδεξιότητά του να μπορεί να κλέβει ακόμη και τα βόδια του Απόλλωνα. Ο Ερμής, όπως και ο Προμηθέας, επειδή ανακάλυψε τη φωτιά και τα πυρεία, και συγχρόνως τη θυσία, προφανώς μια θυσία για το δωδεκάθεο, θεωρείται κατά βάση «ένας ανταγωνιστής του δόλιου πυρφόρου Προμηθέα».

Ο Ερμής, μολονότι στην επική ποίηση φαίνεται να έχει βοηθητική θέση έναντι των άλλων ολύμπιων θεών, πολύ γρήγορα εξελίχθηκε σε τόσο πολυσχιδή θεότητα ώστε κάλυπτε σχεδόν κάθε εκδήλωση της ζωής. Είναι ο πλέον πολυάσχολος θεός, καθώς έχει πολλά καθήκοντα στον Επάνω Κόσμο: πριν απ' όλα είναι ο αγγελιοφόρος του Δία, είναι επίσης θεός των διασταυρώσεων των δρόμων και των ορίων (συνόρων) (Ερμής Τρικέφαλος ή Τετρακέφαλος), προστάτης των θυρών των σπιτιών και των πυλών των ναών (Πύλαιος και Προπύλαιος Ερμής), θεός των γραμμάτων και της ρητορικής (λόγιος Ερμής), προστάτης των αθλητών και των αγώνων (αγώνιος Ερμής), προστάτης των εμπόρων (αγοραίος και κερδώος Ερμής) -μάλιστα προστάτευε όχι μόνο το θεωρούμενο σήμερα ως νόμιμο, αλλά και το τυχαίο εύρημα, το λεγόμενο έρμαιον, που σημαίνει «δώρο του Ερμή», δηλαδή το θεόσταλτο δώρο (εξ ου και Ερμής Τύχων) ή το απροσδόκητο πολύτιμο εύρημα ή ακόμη και το προϊόν κλοπής ή αρπαγής (εξ ου και άναξ φηλητών ή δόλιος ή ληιστήρ Ερμής). 

Κατά τη Γιγαντομαχία, φορώντας την Άϊδος κυνήν (αόρατη περικεφαλαία), σκότωσε τον γίγαντα Ιπόλλυτο, έσωσε τον Δία επανασυνδέοντας τα νεύρα των ποδιών του, τα οποία είχε κόψει ο Τυφωέας και απελευθέρωσε τον θεό Άρη, τον οποίον είχαν φυλακίσει οι Αλωάδες για ένα και πλέον έτος.

Σε όλη την αρχαιότητα ο Ερμής θεωρούνταν ο πιο έξυπνος και ο πιο φιλάνθρωπος θεός (Ερμής αλεξίκακος και αγαθών δωτήρ) και γι' αυτό ο πιο αγαπητός και διασκεδαστικός θεός του ελληνικού πανθέου, «έκφραση όλων των προτερημάτων και όλων των ελαττωμάτων του αρχαίου Έλληνα». Σε όλη την ιστορία του όμως, την πρώτη θέση είχαν τα χθόνια γνωρίσματά του και ιδίως η γνωστή πανελλήνια ιδιότητα του ψυχοπομπού ή ψυχαγωγού.

Ερμής Πετασοφόρος Ψυχοπομπός - Μακεδονικό 325 300 π.Χ. Αμφίπολη Τύμβος Καστά 

Ως ψυχοπομπός στον Κάτω Κόσμο εξυπηρετεί τον Πλούτωνα και την Περσεφόνη. Συγκεκριμένα μεταφέρει τις ψυχές των νεκρών και συγχρόνως παρευρίσκεται στο δικαστήριο του Άδη, δηλαδή εκτελεί καθήκοντα με τα οποία απέκτησε εξαιρετική θέση ανάμεσα στους θεούς του Κάτω Κόσμου.

Πολλές είναι οι αρχαίες πηγές που παρουσιάζουν τον Ερμή συνδεμένο με καθαρά χθόνιες θεότητες, όπως είναι η Δήμητρα, ο Πλούτων, ο Τροφώνιος κ.ά. «Χθόνιο», λ.χ., αποκαλούν τον Ερμή ο Σοφοκλής, ο Αισχύλος και ο Ευριπίδης. Δεν είναι όμως απίθανο η ιδιότητα του χθόνιου θεού να προήλθε από την άλλη ιδιότητά του, του κήρυκα των θεών και του ψυχοπομπού. Έτσι, σαν κήρυκας μπορούσε να διαβιβάσει ειδήσεις ή ευχές από τον Επάνω Κόσμο στον Κάτω ή να μεταφέρει τις ψυχές στους χθόνιους, και ως εκ τούτου να θεωρήθηκε και ο ίδιος χθόνιος.

Στους Ορφικούς Ύμνους, ο Ερμής ο χθόνιος οδηγεί τις «αθάνατες ψυχές» στον Άδη και τις ξαναφέρνει πίσω στον Επάνω Κόσμο (για καινούριες ενσωματώσεις). Ως ψυχαγωγός αναφέρεται επίσης και στις «Χοηφόρους» του Αισχύλου (στ. 622), μολονότι ο Ορέστης αναμένει από αυτόν όχι απλά να διαβιβάσει την ευχή του στους άλλους χθόνιους και στο νεκρό πατέρα του, αλλά και να τον συμπαρασταθεί στην προσπάθειά του να εκδικηθεί τους δολοφόνους του πατέρα του (στ. 727-29). Τη χθόνια θεότητά του μαρτυρεί και ο Παυσανίας, ο οποίος αναφέρει ότι είδε στον Άρειο Πάγο άγαλμα του Ερμή δίπλα σε αγάλματα των άλλων μεγάλων «υπογαίων θεών».

Για την εξαιρετική θέση του Ερμή ανάμεσα στους θεούς του Κάτω Κόσμου μας πληροφορεί και ο Πλούταρχος, καθώς στη γιορτή Ελευθέρια της Πλάταιας συνήθιζαν πρώτα να προσεύχονται στον χθόνιο Ερμή και στον χθόνιο Δία κατά τη θυσία του ταύρου και κατόπιν να καλούν στην «αιμακουρία» τις ψυχές εκείνων που είχαν σκοτωθεί στη μάχη κατά των Περσών, το 479 π.Χ..

Τον Ερμή όμως, ως φοβερό χθόνιο θεό, τον επικαλούνταν οι Έλληνες κατά τον 5ο π.Χ. αι. και στους λεγόμενους «καταδέσμους» (defixiones), δηλαδή στις επικλήσεις προς τους νεκρούς ή τους χθόνιους θεούς, για να βλάψουν όσους μισούσαν. Στην αρχαϊκή εποχή κάθε ταφικό μνημείο ήταν αφιερωμένο ως «άγαλμα» του ψυχοπομπού θεού του Κάτω Κόσμου. 

Ο Πίνδαρος, ένα λίθινο γλυπτικό έργο στημένο πάνω σε τάφο το αποκαλεί «άγαλμα Αϊδα». Πάντως, αξιοσημείωτο είναι το γεγονός ότι στον Όμηρο δε γίνεται μνεία του πορθμέα Ερμή, αφού οι ψυχές των νεκρών και στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια μπαίνουν στον Άδη «χωρίς τη βοήθεια κάποιου πλωτού μέσου, αρκεί βέβαια να έχουν καεί». Όπως αναφέραμε στην προηγούμενη ενότητα, το ρόλο του πορθμέα (του περαματάρη) στη μεταγενέστερη (μεθομηρική) εποχή θα τον χρεωθεί ο Χάρων (Χάροντας), ο οποίος μετέφερε με το πλεούμενό του τους νεκρούς στην απέναντι όχθη των ποταμών του Κάτω Κόσμου (κυρίως της φοβερής Στύγας) και της Αχερουσίας λίμνης.

Η ιστορία του θεού Ερμή είναι ίσως η πιο διδακτική για την εξέλιξη και τη διαρκή ανανέωση του περιεχομένου όλων των χθόνιων θεών. Μάλιστα η περίπτωση του Ερμή δικαιώνει τη νεότερη επιστημονική έρευνα, σύμφωνα με την οποία -όπως προαναφέρθηκε- κάθε μελέτη ή παρουσίαση της ελληνικής θρησκείας θα πρέπει να ξεκινάει από την προ-ομηρική θρησκεία των Ελλήνων. 

Σ αυτήν λοιπόν την πλούσια «λαϊκή» θρησκευτική παράδοση και στο τελετουργικό της μπορεί κανείς να ανιχνεύσει τις άφθονες χθόνιες καταβολές κάθε ολύμπιου θεού και να καταγράψει την εξέλιξη και τη σταδιακή ανανέωσή του, η οποία σε μερικές περιπτώσεις είναι τόσο σημαντική, ώστε από την αρχική θεότητα δεν επιζεί παρά μόνο το όνομα, όπως λ.χ. η περίπτωση του χθόνιου θεού Ερμή, στη μετεξέλιξη του οποίου αξίζει να κάνουμε μια σύντομη αναφορά:

Ο Ερμής, στα πρώιμα χρόνια είχε συνδεθεί με τους παρόδιους λιθοσωρούς που ήταν είτε τάφοι είτε «όροι» (ορόσημα). Και το ελληνικό όνομά του εξάλλου σημαίνει κυριολεκτικά «αυτόν που προβάλλει μέσα από σωρό με πέτρες». Υπήρχε λοιπόν μια παλιά συνήθεια του αρχαίου Έλληνα αγρότη που, όταν έβρισκε στο δρόμο ένα σωρό από πέτρες, έριχνε άλλη μια πέτρα επάνω του, γιατί πίστευε ότι κάποια θεϊκή δύναμη (θεός-δαίμων) κατοικούσε μέσα σ' αυτές. 

Ο Μ. Nilsson θεωρεί ότι σ' αυτήν τη συνήθεια υποκρύπτονται ίχνη παλιάς λιθολατρίας, και σημειώνει ότι αυτές τις πέτρες τις ονόμαζαν «έρμα» και την μεγαλύτερη από αυτές -στην κορυφή του σωρού- την ονόμαζαν «Ερμή». Και ο W. Burkert επισημαίνει ότι οι λιθοσωροί, όπως και η πρωτόγονη οριοθέτηση των περιοχών με φαλλό, είχαν πάντοτε την ίδια αποτρεπτική δύναμη. 

Οι λιθοσωροί αυτοί, δηλαδή οι «Ερμές», τους οποίους οι άνθρωποι της υπαίθρου χρησιμοποιούσαν ως «οδοδείκτες» για τους ταξιδιώτες, αλλά και ως ορόσημα των αγρών και των ιδιωτικών κτημάτων, φαίνεται πως αποτελούσαν τεμένη του χθόνιου Ερμή, ο οποίος μάλιστα τιμωρούσε όποιον τολμούσε να καταπατήσει ξένη γη. 

Μολονότι η «παρουσία» του θεού των «συνόρων» (Ερμή) εμπόδιζε την παράνομη καταπάτηση, οι γείτονες φαίνεται ότι μετακινούσαν τα σύνορα, για να επεκτείνουν τη δική τους γη, με αποτέλεσμα οι ιδιοκτήτες των κτημάτων να χρησιμοποιούν ως ορόσημα ακόμη μεγαλύτερες πέτρες σε όρθια εμφανή θέση. Στην κορυφή αυτών των λιθοσωρών (είτε «όροι» ήταν είτε τάφοι) στηνόταν μία ακόμη μεγαλύτερη πέτρα, η «ερμαϊκή στήλη». Ο Παυσανίας αναφέρει ότι οι λιθοσωροί αυτοί χρησιμοποιούνταν και ως σύνορα των χωρών. 

Στις λίθινες ή αργότερα ξύλινες αυτές «Ερμές», τις οποίες μεταγενέστερα τοποθετούσαν σε διασταυρώσεις οδών, στις πλατείες των πόλεων και στις εισόδους των σπιτιών ή των ναών, τονίζονταν με έμφαση οι φαλλοί. Από την παρουσία των φαλλών, σύμβολο της γονιμικής του ιδιότητας, ο Ηρόδοτος συμπεραίνει ότι ο Ερμής ήταν προϊστορικός θεός, τον οποίο οι Αθηναίοι είχαν παραλάβει από τους Πελασγούς. Τέλος, το 520 π.Χ. ο γιος του Πεισίστρατου Ίππαρχος πρότεινε στους Αθηναίους τη λίθινη μορφή του Ερμή που αργότερα επιβλήθηκε γενικώς.

Αξίζει να αναφέρουμε στο σημείο αυτό την επισήμανση του Μ. Nilsson ότι από την αντίληψη των αγροτικών λαών ότι μέσα στις πέτρες κατοικούσε κάποια θεϊκή «δύναμη» (ένας δαίμων) που είχε ανάγκη από εξαγνισμούς και χοές, δημιουργήθηκε η αντίληψη για την υπόγεια κατοικία των νεκρών, δηλαδή για το σκοτεινό Άδη κάπου βαθιά, κάτω από τη γη. Κατά συνέπεια, μέσα από τις «δαιμονικές τελετουργίες» των αγροτικών λαών, γεννήθηκε η πίστη σε ένα θεό που θα παραλαμβάνει τις ψυχές των νεκρών, για να τις οδηγεί στον Κάτω Κόσμο ή μερικές φορές θα τις επαναφέρει στην εδώ ζωή. Και αυτός ο θεός ήταν ο Ερμής Ψυχοπομπός ή Ψυχαγωγός.

Ως ψυχοπομπός, ο Ερμής, αναφέρεται καταρχάς στη «δευτερο-νέκυια» της Οδύσσειας να παραλαμβάνει τις ψυχές των σκοτωμένων μνηστήρων και, με το χρυσό και όμορφο μαγικό ραβδί του, να τις οδηγεί απευθείας στον Άδη («κατ' ευρώεντα κέλενθα») μέχρι τον ασφοδελόν λειμώνα, «ένθα ναίουσι ψυχαί, είδωλα καμόντων» και όχι όπως αναφέρουν οι μεταγενέστερες δοξασίες και δείχνουν οι αττικές λήκυθοι να οδηγεί τις ψυχές στη λέμβο («ακάτιο») του πορθμέα Χάροντα.

Ο ψυχοπομπός Ερμής σε αγγειογραφίες εμφανίζεται να επαναφέρει στον Επάνω Κόσμο τη βασίλισσα του Άδη, την Κόρη Περσεφόνη, να μεταφέρει τη νεκρή Αλκμήνη από τη Θήβα στα Νησιά των Μακάρων και να συνοδεύει τον Πρίαμο κατά τη μεταφορά του Έκτορα για ενταφιασμό. Με την ίδια ιδιότητα ο Ερμής μεταφέρει και την Ελένη στην Αίγυπτο, αφήνοντας στη θέση της ένα ομοίωμά της. Επίσης, ο Ερμής, παριστάνεται στο περίφημο ανάγλυφο του Ορφέα να υπενθυμίζει στην Ευρυδίκη, πιάνοντάς της ελαφρά το χέρι, ότι πρέπει να επιστρέψει οριστικά στον Κάτω Κόσμο.

Κατά τη μυθολογία, ο Ερμής, φορά φτερωτά χρυσά σανδάλια, με τα οποία μπορεί σαν γλάρος να γλυστρά πάνω στα κύματα, όποτε χρειάζεται, ενώ κρατάει τη θαυματουργική του ράβδο, με την οποία όποτε θέλει αποκοιμίζει ή ξυπνά από τον ύπνο τους ανθρώπους. 

Γι' αυτό άλλωστε τιμάται και ως υπνοδότης, ύπνου προστάτης και ονειροπομπός. Κατά το Διογένη Λαέρτιο (8,31) ο Πυθαγόρας αποκαλούσε τον Ερμή «θεϊκό ταμία των ψυχών», «πομπαίο» και «πυλαίο και χθόνιο», επειδή συνόδευε τις ψυχές των νεκρών στο υποχθόνιο βασίλειο μέσω της «Πύλης» του Άδη, όπου και φρόντιζε ο ίδιος ο Ερμής να συγκεντρωθούν οι καθαρές ψυχές στον «υψηλότερο χώρο», ενώ οι ακάθαρτες να βρεθούν σε «άρρηκτα δεσμά» με τις Ερινύες.

Στη Θεσσαλία είχε επικρατήσει η συνήθεια στα ελληνιστικά και στα ρωμαϊκά χρόνια να χαράζουν ή να ζωγραφίζουν κάτω από το όνομα του νεκρού, στο κάτω μέρος της επιτάφιας στήλης, μια μικρή ερμαϊκή στήλη με τις λέξεις «Ερμάου χθονίου», που σημαίνουν ότι η στήλη με το όνομα του νεκρού αφιερωνόταν στο χθόνιο Ερμή. 

Και ο Πλούταρχος αναφέρει την τοπική συνήθεια των κατοίκων του Άργους, τριάντα ημέρες μετά το θάνατο συγγενικού τους προσώπου να θυσιάζουν για τον Ερμή, ο οποίος «δέχεται τις ψυχές των ανθρώπων, όπως το χώμα δέχεται τα σώματά τους». Παρόμοιο μνημόσυνο για τους δικούς τους νεκρούς είχαν και οι Αθηναίοι στη γιορτή των Χύτρων, την τρίτη και τελευταία ημέρα των Ανθεστηρίων, οπότε θυσίαζαν για τον ψυχοπομπό Ερμή και όχι για τους ολύμπιους θεούς.

Η δημοτικότητα του Ερμή αυξήθηκε σε πολύ μεγάλο βαθμό στα ύστερα χρόνια της αρχαιότητας, τότε που ολοκληρώθηκε και η μετεξέλιξή του, καθώς απέκτησε πολλαπλές ιδιότητες εντελώς ξένες προς την αρχική του χθόνια φύση. Έτσι, από χθόνιος θεός του Κάτω Κόσμου και ψυχοπομπός των νεκρών ψυχών θα μετεξελιχθεί μέχρι και σε θεό των γυμναστηρίων και του αθλητισμού, προστάτη των αθλητικών αγώνων. Πολλά γυμνάσια αφιερώθηκαν τότε στον Ερμή τον αγώνιο ή εναγώνιο, τον οποίο τιμούσαν συνήθως μαζί με τον Ηρακλή. 

Ερμής σε ζωγραφική αγγείου από την Ν.Δήλο 450-400 π.Χ. 

Σε αρκετά γυμνάσια έχουν βρεθεί πολλά αναθήματα με την επιγραφή «Ερμήι και Ηρακλεί», ενώ, όπως μας πληροφορεί ο Παυσανίας, στη Μεγαλόπολη υπήρχε κοινός ναός για τους δύο θεούς, κοντά σε στάδιο. Μεγάλες γιορτές προς τιμήν του Ερμή, ως προστάτη των αθλητών και αθλητικών συλλόγων (τα λεγόμενα Ερμαία) τελούνταν σε πολλές πόλεις της Ελλάδας και της Ρώμης, ενώ η τέταρτη ημέρα του μήνα ήταν αφιερωμένη στον Ερμή, όπως στη Ρώμη η τετάρτη ημέρα της εβδομάδας.

Βυζαντινό μωσαϊκό του 5-6 αι μ.Χ. 

Οι Ρωμαίοι πρώτοι μεταμόρφωσαν τον Ερμή σε θεό εμπορίου, τον Mercurius, με το γεμάτο βαλάντιο στο χέρι. Πάντως, τα γυμναστήρια με τον καιρό έχασαν τον αρχικό χαρακτήρα της σωματικής αγωγής, καθώς σε ειδικές αίθουσές τους, μετά τις σωματικές ασκήσεις γινόντουσαν και θεωρητικά μαθήματα. Μάλιστα δίδασκαν διακεκριμένοι λόγιοι της εποχής (ιδίως ρήτορες και φιλόσοφοι), με αποτέλεσμα ο Ερμής αυτόματα να γίνει προστάτης και των γραμμάτων και της ρητορικής (λόγιος Ερμής).

Ριζικά επίσης άλλαξε και η εικαστική του παράσταση: ενώ οι αρχαϊκοί αγγειογράφοι, εκφράζοντας τις μεταθανάτιες αντιλήψεις της εποχής τους, απεικόνιζαν σε λευκές ληκύθους το σκυθρωπό χθόνιο Ερμή, ως σεβάσμιο γενειοφόρο ψυχοπομπό, κατά την κλασική και ιδιαίτερα την ελληνιστική εποχή παριστανόταν ως ωραίος έφηβος με καλογυμνασμένο (πραξιτέλειο) σώμα, όπως φαίνεται από το γυμνό άγαλμά του που βρέθηκε στην Άνδρο (μόνο ένα φίδι που ελίσσεται σε παρακείμενο κορμό δέντρου, μαρτυρεί το χθόνιο χαρακτήρα του). 

Άλλωστε, μ' αυτήν τη μορφή ο Ερμής γίνεται αργότερα, μαζί με τον Έρωτα και τον Ηρακλή, ο θεός της αθλούμενης νεολαίας και των γυμναστηρίων. «Η πραξιτέλεια αυτή εικόνα του Ερμή απέχει τόσο πολύ από τη σεβάσμια μορφή του παλιού χθόνιου θεού, ώστε φαίνεται σα να παριστάνει άλλο θεό», επισημαίνει ο Ν. Παπαχατζής.

Ο Ερμής παριστάνεται συνήθως και με φτερωτά πέδιλα και με το πλατύγυρο καπέλο του, τον πέτασο, σύμβολα της αέρινης ταχύτητας του αγγελιοφόρου θεού και κρατώντας τη μαγική χρυσή ράβδο του, το κηρύκειον, αρχαιότατο σύμβολο της ποιμενικής του φύσης και της αφθονίας. 

Άλλα ιερά σύμβολα, εκτός από τον φαλλό, σύμβολο γονιμότητας, είναι η αόρατη κυνή, το ξίφος και το δρέπανο, σύμβολα της χθόνιας φύσης του, ο δίσκος, σύμβολο του θεού προστάτη της γυμναστικής και των αθλητικών αγώνων, ο αυλός (σύριγξ), η λύρα και η κιθάρα, σύμβολα της μουσικής του φύσης, και τέλος το βαλάντιον, σύμβολο του θεού προστάτη του εμπορίου και των συναλλαγών.

πηγή-ellinondiktyo

Διαβάστε περισσότερα... »

Τι μας διδάσκουν τα δέντρα για τη ζωή...

"Για μένα τα δέντρα υπήρξαν πάντα οι πιο διεισδυτικοί ιεροκήρυκες. Τα σέβομαι όταν ζουν σε οικογένειες και φυλές, σε δάση και άλση. Και ακόμη περισσότερο τα σέβομαι όταν στέκονται μόνα τους. Είναι σαν τα μοναχικά άτομα. Όχι σαν τους ερημίτες που έχουν αποσυρθεί μακριά για να κρύψουν κάποια αδυναμία τους , αλλά σαν τα υπέροχα μοναχικά άτομα, όπως ήταν ο Μπετόβεν και ο Νίτσε.

Στα ψηλά κλαδιά τους θροΐζει ο κόσμος, ενώ οι ρίζες τους αναπαύονται στο άπειρο. Όμως δεν χάνουν τον εαυτό τους, παλεύουν με όλη τους τη δύναμη για ένα και μόνο πράγμα: να εκπληρώσουν τις ανάγκες τους σύμφωνα με τους δικούς τους νόμους, να δημιουργήσουν το δικό τους σχηματισμό, να εκπροσωπήσουν τους εαυτούς τους. Τίποτα δεν είναι πιο ιερό, τίποτα δεν είναι πιο υποδειγματικό από ένα όμορφο και δυνατό δέντρο. 

Όταν ένα δέντρο κόβεται και αποκαλύπτεται η θανατηφόρος πληγή του, μπορεί κανείς να διαβάσει όλη την ιστορία του στο φωτεινό δίσκο του κορμού του: στα δαχτυλίδια του φαίνονται τα χρόνια του, ενώ στα σημάδια του φαίνονται ο αγώνας, τα δεινά, όλες οι ασθένειες, η ευτυχία και η ευημερία, τα δύσκολα χρόνια αλλά και τα ωραία, οι επιθέσεις που άντεξε, οι καταιγίδες που έχει υπομείνει. 

Και κάθε νέο παιδί του χωριού σίγουρα γνωρίζει ότι το σκληρότερο και το πιο ευγενές ξύλο είναι αυτό που έχει στενότερα δαχτυλίδια, κι ότι εκεί ψηλά στα βουνά και μέσα στο συνεχή κίνδυνο αναπτύσσεται το πιο άφθαρτο, το ισχυρότερο, το ιδανικό δέντρο.

Τα δέντρα είναι ιερά. Όποιος ξέρει πώς να μιλήσει μαζί τους, όποιος ξέρει πώς να τα ακούσει, μαθαίνει την αλήθεια. Δεν κηρύττουν μάθηση και παραινέσεις, κηρύττουν τον αρχαίο νόμο της ζωής.

To δέντρο λέει: Ένας πυρήνας είναι κρυμμένος μέσα μου, μια σπίθα, μια σκέψη, είμαι ζωή από την αιώνια ζωή. Μοναδικά είναι η μορφή και οι φλέβες του δέρματος μου, το μικρότερο φύλλο στα κλαδιά μου, αλλά και η μικρότερη ουλή στο φλοιό μου. Έγινα για να σχηματοποιήσω και να αποκαλύψω την αιωνιότητα στη μικρότερη μου λεπτομέρεια.'

To δέντρο λέει: Η δύναμή μου είναι η εμπιστοσύνη. Δεν ξέρω τίποτα για τον πατέρα μου, δεν ξέρω τίποτα για τα χιλιάδες παιδιά που κάθε άνοιξη σπέρνονται από μένα. Ζω μέχρι τέλος για το μυστικό του σπόρου μου, και δεν με νοιάζει για τίποτα άλλο. Πιστεύω ότι ο Θεός είναι μέσα μου. Πιστεύω ότι η εργασία μου είναι ιερή. Μ αυτή την αλήθεια ζω.'

Όταν απογοητευόμαστε και δεν μπορούμε να αντέξουμε τη ζωή μας, τότε το δέντρο έχει κάτι να μας πει: Σταθείτε! Σταθείτε! Κοιτάξτε εμένα! Η ζωή δεν είναι εύκολη, η ζωή δεν είναι δύσκολη. Αυτές είναι παιδαριώδεις σκέψεις. . . . Το σπίτι δεν είναι ούτε εδώ ούτε εκεί. Το σπίτι είναι μέσα σας, αλλιώς δεν είναι πουθενά .

Ενώ τα δέντρα θροίζουν το βράδυ, ενώ είμαστε ανήσυχοι μέσα στις δικές μας παιδαριώδεις σκέψεις: Τα δέντρα έχουν μακρές σκέψεις, μεγάλες και ξεκούραστες αναπνοές, όπως έχουν και μεγαλύτερη διάρκεια ζωής από τις δικές μας. Όσο εμείς δεν τ ακούμε, παραμένουν σοφότερα από εμάς. 

Αλλά όταν μάθουμε πώς να ακούμε τα δέντρα, η στενότητα η ταχύτητα και η παιδική βιασύνη των σκέψεών μας, θα αντικατασταθούν από ανείπωτη χαρά. Όποιος έχει μάθει πώς να ακούει τα δέντρα δεν θέλει πλέον να είναι ένα δέντρο. Δεν θέλει να είναι τίποτα εκτός από αυτό που είναι."

Aπόσπασμα από το βιβλίο του Hermann Hesse: "Bäume: Betrachtungen und Gedichte" [Δέντρα: Σκέψεις και Ποιήματα] που εκδόθηκε το 1984.

Αλιευθέν από εδώ

πηγή-mythagogia

Διαβάστε περισσότερα... »

Οι καλύτεροι δάσκαλοι...

πηγή-ouranokatevatoi

Διαβάστε περισσότερα... »